Γκαζάκια σε γραφεία,συμπλοκές, ξυλοδαρμοί και άλλα τινά απασχολούν την επικαιρότητα τους τελευταίους μήνες. Το χειρότερο δεν είναι μονάχα πως φοβάσαι για το τι σου ξημερώνει. Το θλιβερό είναι πως οι συμπεριφορές αυτές τείνουν να γίνουν συνήθεια (άρα να φαίνονται ως απόλυτα φυσιολογικές) και παράλληλα επιβραβεύονται.
«Καλά τους κάνουνε, έτσι θέλουν αυτοί, δεν καταλαβαίνουν διαφορετικά»: λόγια που προκύπτουν από αγανάκτηση, εν μέρει δικαιολογημένα. Το θέμα είναι το εξής : «ποιοι αυτοί;» Ποιος ακριβώς προκαλεί τη βία και ποιος είναι το στόχαστρο; Πρόκειται για ένα ερώτημα που θα έπρεπε να μας προβληματίζει.
Κανένα περιστατικό βίας δεν ωφέλησε ως τώρα πραγματικά. Κι όταν μιλώ για βία, δεν εννοώ την αυθόρμητη, τη βία της επιπολαιότητας και του ξεσπάσματος. Με ενδιαφέρει πιο πολύ η βία η σκεπτόμενη, αυτή η ιδεολογική που με πρόσχημα κάποιο αξιακό σύστημα τρυπώνει για τα καλά στις ζωές μας και ευαγγελίζεται υψηλά οράματα.
Το πώς κάποιος αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα, είναι ένα καθαρά προσωπικό θέμα. Σέβομαι τις απόψεις του ακόμη κι αν τις θεωρώ ακραίες.Όταν όμως μια άποψη περιχαρακώνει την ελευθερία του άλλου, δε γίνεται επικίνδυνη; Δεν αποβαίνει εγκληματική; Γιατί τελικά, ο τρομοκράτης δεν έχει μεγάλη διαφορά από ένα κατά συρροή δολοφόνο που καταδικάζουμε ευθέως. Ο τρομοκράτης που γέρνει δεξιά/αριστερά/στο κέντρο είναι μια μορφή εγκληματικότητας που θα έπρεπε να μελετηθεί περισσότερο αλλά και να μελετήσει ο ίδιος τον εαυτό του.
Και εξηγούμαι αμέσως: το να βιαιοπραγείς εξαιτίας μιας ιδέας, είναι ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα. Ας το σκεφτούμε λίγο: έχει να κάνει με τις εποχές, τις κοινωνίες, τα ήθη. Ο αρματολός του 21 ή ο αντάρτης του 41 σκοτώνουν για μια ιδέα αλλά θα τους αντιμετωπίζαμε ως ήρωες. Η αναζήτηση μιας εθνικής ακεραιότητας δε μας αφήνει να τους χαρακτηρίσουμε διαφορετικά. Το μέλος μιας παρακρατικής οργάνωσης αντιμετωπίζει κι αυτό τον εαυτό του ως ήρωα γιατί στη δική του οπτική αξίζει να σκοτώσει. Στη δική του περίπτωση δεν είναι θύτης και το άτομο που έχει απέναντί του δεν είναι άνθρωπος γιατί προηγουμένως το έχει «πραγμοποιήσει», δεν έχει θέση στην κοσμοθεωρία του.
Θα μου πείτε: «είναι θέμα προσωπικής καλλιέργειας,ικανότητας του να διαλέγεις το σωστό από το λάθος». «Δηλαδή», αναρωτιέμαι «η καλλιέργειά είναι που μας κάνει ανεξάρτητους και μας βοηθά να αποφύγουμε το παραστράτημα, είναι οι ιδέες που μας συγκρατούν από το άλογο ξέσπασμα;» Τον τελευταίο καιρό, έχω αρχίσει λιγάκι να αμφιβάλλω.
Πρόσφατα έπεσε στα χέρια μου το «Εξουσία, γνώση και ηθική»του Μισέλ Φουκώ και ξεκίνησε μια μεγάλη αναζήτηση στα έργα του διανοητή. Ο Φουκώ διατείνεται σε όλο το έργο του πως δεν πρέπει να λαμβάνουμε την αλήθεια ως κάτι αυταπόδεικτο και πως η αλήθεια είναι κυρίως περιορισμοί του τι μπορεί να ληφθεί ως αληθινό και τι ως παραπλανητικό. Πίσω από το παιχνίδι αλήθειας-πλάνης κρύβεται το δίπολο γνώση- εξουσία. Κάθε εξουσία, κατά το Φουκώ,εδραιώνεται με βάση μια παραγόμενη γνώση που ωθεί τις καταπιεζόμενες μάζες να θεωρούν φυσική την κατάστασή τους.
Καθώς η πραγματικότητα είναι οι αναπαραστάσεις που δίνουμε σε όσα βλέπουμε/ ακούμε/ βιώνουμε με βάση τις γνώσεις μας, μήπως οι ιδέες μας είναι λίγο πολύ επιβεβλημένες; Για το Φουκώ , μάλλον αυτό ισχύει. Ακόμη και στα έργα μεγάλων συγγραφέων που θεωρούμε ιδιοφυΐες και πιστεύουμε πως μας άλλαξαν τη ζωή, κυριαρχούν οι ιδέες άλλων, αυτές που οι συγγραφείς αφομοίωσαν ή εκείνες που εμείς θέλουμε να δούμε.
«Η ιδεολογία είναι μια πλαστή συνείδηση», έλεγε ο Engels. Δε συμφωνώ απόλυτα όπως δε συμφωνώ εντελώς και με το Φουκώ. Παραθέτω όμως τα λεγόμενά του για να καταλήξω στο εξής συμπέρασμα: Είναι πιθανότατα μια πλάνη να θεωρούμε πως είμαστε ελεύθερα πνεύματα στον αιώνα της πληροφόρησης , τη στιγμή που δεχόμαστε φιλτραρισμένα ερεθίσματα που δεν προλαβαίνουμε ποτέ να επεξεργαστούμε. Δεν ελέγχουμε τη γνώση και ίσως να μη μπορέσουμε ποτέ να την ελέγξουμε. Υπό αυτές τις συνθήκες, είμαστε δέσμιοι της πιο έξυπνης πολιτικής και ακόμη πιο ευάλωτοι στους χειρισμούς της.
Ακόμα και η βία που μας υποβάλλεται από αντισυστημικές ιδέες και πιστεύεται πως θα αλλάξει τον κόσμο, είναι μια βία κατευθυνόμενη. Από πού και με ποιο στόχο, δεν είναι πάντα δυνατό να ξέρουμε. Το καθεστώς της ανεξέλεγκτης οργής , όποιο πρόσημο και αν του δίνεται, στοχεύει συνήθως στη διάσπαση και η διάσπαση (όπως είναι προφανές)μάλλον ραγίζει τον κοινωνικό ιστό, δεν τον ανασυνθέτει.
Ο μόνος δρόμος προς την κατανόηση λοιπόν είναι η αμφισβήτηση. Η αμφισβήτηση θα φέρει τη σύγκρουση αλλά μέσω του αγώνα για καλύτερη ενημέρωση. Η λογική είναι μεγάλο όπλο και ξεχωρίζει τον άνθρωπο από τα ζώα αλλά μερικές φορές φυλακίζεται πιο ύπουλα από το συναίσθημα. Η βία που μας ασκούν και ασκούμε στον εαυτό μας, ίσως να είναι πολύ πιο σκοτεινή, από όσο μπορούμε να φανταστούμε.
(το άρθρο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Μαχητής)
